Czy wiesz, że przy inflacji na poziomie 5% rocznie pieniądze leżące na koncie tracą połowę siły nabywczej w nieco ponad 14 lat? Bank może pokazywać na wyciągu tę samą kwotę, ale zakupy za nią będą o połowę mniejsze. Dlatego „nieinwestowanie” też jest decyzją inwestycyjną, i to z gwarantowaną stratą. Pytanie brzmi więc nie „czy inwestować”, tylko jak rozłożyć pieniądze, żeby ryzyko było do zniesienia, a wynik realnie wyższy od inflacji.
Najpierw horyzont, potem produkt
Zanim padnie jakakolwiek nazwa aktywa, trzeba odpowiedzieć na trzy pytania. Kiedy pieniądze będą potrzebne? Czy istnieje fundusz awaryjny na kilka miesięcy wydatków? Czy nie ma drogich zobowiązań, np. kredytu konsumenckiego albo karty z wysokim oprocentowaniem? Spłata takiego długu to pewny „zwrot”, z którym żadna giełda nie wygra.
Pieniądze potrzebne za 3 lata nie powinny siedzieć w akcjach, nawet najlepszych. Przy horyzoncie 15-20 lat wahania rynku tracą na znaczeniu, bo przez ten czas zdąży się przetoczyć i bessa, i odbicie. Długoterminowo to właśnie horyzont decyduje, ile ryzyka można sobie pozwolić wziąć.
Akcje: główny silnik wzrostu
Historycznie to akcje dawały najwyższą stopę zwrotu w długim terminie, kosztem solidnych wahań. Spadek o 30-50% w trakcie bessy to norma, a nie wypadek przy pracy. Tak było w 2008 roku i tak było, choć krócej, w 2020.
ETF-y na szeroki rynek
Dla większości osób to najrozsądniejszy punkt startu. ETF na globalny indeks akcji to w jednym zakupie udział w tysiącach spółek z wielu krajów. Koszty są niskie, a wyniku nie zepsuje decyzja jednego zarządu.
Przy wyborze liczy się roczny koszt funduszu (TER), wielkość i płynność ETF-a oraz to, co dokładnie śledzi. „Globalny” nie zawsze oznacza ten sam zakres, bo część indeksów obejmuje tylko rynki rozwinięte, a część także wschodzące.
Zakup najlepiej rozłożyć w czasie, np. regularną wpłatą co miesiąc. Nie trzeba wtedy zgadywać, czy rynek jest tanio, czy drogo. Warto też sprawdzić, czy pomieścić te inwestycje w IKE lub IKZE, bo różnica w podatku przez dekady robi się zauważalna.
Do zapamiętania: ETF zagraniczny to ryzyko walutowe. Jeśli wydatki będą w złotych, kurs dolara czy euro wpłynie na wynik, w obie strony.
Pojedyncze spółki
Kuszą, bo historie o spółkach, które wzrosły dziesięciokrotnie, są wszędzie. Mniej widać tysiące tych, które dawno zniknęły z rynku. Selekcja spółek wymaga czytania sprawozdań, rozumienia branży i odporności na własne emocje.
Jeśli jednak chodzi o naukę lub zwykłą frajdę, rozsądne jest wydzielenie niewielkiej części portfela, np. 5-10%. Reszta niech siedzi w czymś nudniejszym.
Największy problem to koncentracja. Trzy-cztery spółki w portfelu oznaczają, że jedna zła wiadomość potrafi odebrać kilkadziesiąt procent wartości. Akcje pracodawcy to osobny, groźny przypadek: jeśli firma upadnie, znikają jednocześnie pensja i oszczędności.
Większość aktywnych inwestorów w długim terminie nie pokonuje prostego, taniego indeksu. Nie dlatego, że są niekompetentni, tylko dlatego, że koszty i zmienianie decyzji pod wpływem emocji zjadają przewagę.
Obligacje: nudne, ale potrzebne
Obligacje zmniejszają wahania portfela i dają coś, z czego można spokojnie dokonywać wypłat lub rebalansu w czasie spadków na giełdzie. Do dyspozycji są m.in. skarbowe obligacje detaliczne, w tym warianty indeksowane inflacją, oraz fundusze obligacji.
Przy obligacjach skarbowych trzeba sprawdzić aktualne oprocentowanie, zasady wcześniejszego wykupu i opłaty, bo oferta zmienia się z miesiąca na miesiąc. Fundusze obligacji bywają kuszące, ale przy gwałtownym wzroście stóp procentowych potrafią wyraźnie spaść. „Bezpieczne” nie znaczy „bez wahań”. Obligacje korporacyjne o wysokim oprocentowaniu to z kolei po prostu wyższe ryzyko upadłości emitenta, a nie darmowy prezent.
Nieruchomości i złoto
Mieszkanie na wynajem
Nieruchomość ma plusy: jest namacalna, może przynosić czynsz i często chroni przed inflacją, bo czynsze i ceny rosną z czasem. Dla wielu osób to też psychologicznie spokojniejsza forma oszczędzania niż ekran z notowaniami.
Minusy bywają pomijane. Jeden duży zakup to ogromna koncentracja kapitału w jednym mieszkaniu, jednej dzielnicy, jednym rynku. Dochodzą remonty, puste miesiące, kłopotliwi najemcy, podatki i koszty transakcji. Ocena opłacalności powinna liczyć wynik netto, a nie tylko „czynsz minus rata”.
Płynność jest niska: sprzedaż mieszkania trwa miesiącami i kosztuje. Jeśli kredyt ma pokryć większość ceny, ryzyko rośnie, bo spadek cen połączony z wyższą ratą potrafi zaboleć dużo mocniej niż korekta na giełdzie.
Dla osób, które nie chcą kupować lokalu, istnieją fundusze i spółki nieruchomościowe. Dają ekspozycję na ten rynek bez zarządzania, ale z wahaniami wyceny jak przy akcjach.
Złoto
Złoto nie płaci odsetek ani dywidend, a jego cena opiera się na sentymencie i popycie. Przez wiele lat potrafi stać w miejscu: po szczycie z początku lat 80. realnie wróciło do poziomów z tamtych czasów dopiero po ponad dwóch dekadach.
Ma za to wartość jako dywersyfikator, bo często zachowuje się inaczej niż akcje w okresach kryzysu lub gdy rośnie niepewność. Dlatego sensowny udział to raczej niewielki dodatek, np. 5-10% portfela, a nie główna strategia.
Przy wyborze formy trzeba porównać koszty: fizyczne sztabki i monety mają spread i koszty przechowywania, a ETC (fundusze oparte na złocie) pobierają roczną opłatę i dają łatwiejszy dostęp, ale bez fizycznego posiadania.
Kryptowaluty to osobna kategoria: zmienność jest tak duża, że jeśli już się pojawiają, to jako niewielki procent, który można stracić bez wpływu na plany życiowe.
Dywersyfikacja w praktyce
Dywersyfikacja nie polega na kupieniu 30 różnych rzeczy, tylko na tym, żeby składniki portfela nie zachowywały się identycznie w tym samym momencie. Kilka ETF-ów na ten sam indeks to nie rozproszenie, tylko iluzja.
Poglądowe przykłady podziału (nie rekomendacje, tylko ilustracja logiki):
- Ostrożny: około 30% akcji, 60% obligacji, reszta gotówka i złoto
- Zrównoważony: około 60% akcji, 30% obligacji, 10% złoto lub nieruchomości
- Dynamiczny: 80-90% akcji, reszta obligacje i dodatki
Który wariant pasuje, zależy mniej od wieku, a bardziej od tego, jak człowiek zachowa się po spadku portfela o 35%. Jeśli sprzeda w panice, to taki portfel był za agresywny, niezależnie od tabelek.
Raz w roku warto zrobić rebalansowanie: jeśli akcje urosły i zajmują za dużo miejsca, część przesunąć do obligacji, i odwrotnie. Wymusza to sprzedaż tego, co zdrożało, i kupno tego, co staniało, a to wbrew emocjom.
Błędy, które kosztują najwięcej
Najczęstszy to wchodzenie w aktywa dopiero po serii wzrostów, bo „wszyscy już zarobili”. Drugi to zamykanie pozycji w czasie krachu. Trzeci to ignorowanie kosztów: 2% rocznie opłat w funduszu przez 25 lat zabiera znaczną część końcowego wyniku.
Plan, który można nudno realizować przez dekady, bije plan genialny, ale porzucony po pierwszej bessie.
